Alle berichten door Habonde

Zwarte Den Biologie

FB_IMG_1433320905424

Waar ik woon, in Haarlem, bij de Kennemerduinen  staan alleen zwarte dennen, en die zijn ooit aangeplant door Jacques P Thijsse in de jaren dertig. Ze zijn vooral op de kammen van de duinen aangeplant om het stuiven tegen te gaan. Maar de den is niet de natuurlijke begroeiing in dit gebied. De eiken en meidoorns doe dat wel zijn zie je daarom tussen de dennen al opschieten.
Pollenonderzoek heeft uitgewezen dat de den is in Nederland waarschijnlijk helemaal geen inheemse boom is, na de laatste ijstijd toen het ijs zich terugtrok was het een van de pioniers, want hij houdt van droogte en koude, maar later toen het warmer werd, werd het hier verdreven door loofbomen als eiken, beuken en berken. Misschien alleen op zeer arme gronden als zandverstuivingen stonden nog dennen, maar al rond het begin van onze jaartelling was het geen algemene boom meer hier. .

De dennenbomen die in Nederland staan zijn allen import uit midden-Europa, Dennen zijn een zeer nuttig bosbouwgewas. Ze verlangen geen rijke bodem, maar schrale terreinen en groeien heel snel. Het vurenhout is van sparren afkomstig en het grenen van dennen werd oa gebruikt voor de mijnbouw, de scheepsbouw (de lange masten), houtskool en er kon ook teer, terpentijn en hars uit gewonnen worden.
De oudste boom ter wereld is ook een naaldboom en wel een spar van 9550 jaar. Hij staat in centraal Zweden, in de provincie Dalarna. Hij groeit in een gebied met andere sparren van 8000 jaar oud en onder de grond vlakbij zijn resten van andere sparren gevonden die in dezelfde tijd geleefd hebben. Net na de ijstijd moet hij daar zijn opgekomen, waarschijnlijk als zaag meegenomen door mensen. Hij heeft zolang overleefd omdat er weinig bosbranden zijn, weinig mensen en het relatief koud en droog is. (c-14 methode, universiteit van UMEA) De daarna oudste bomen in de wereld zijn 5000 jarige dennen in Canada.

De Oostenrijkse zwarte den groeit recht omhoog, soms zie je ook Corsicaanse zwarte dennen, die draaien zo mooi om hun as en maken de kroon heel breed. Ik heb we weleens zo’n dode getordeerde den op zijn kop zien staan bij Duin- en Kruidberg, dat leek net een briesende vuurdraak.

VLIER gebruik en recepten

Hoe te plukken?
Als je de bloesems plukt, kun je de stelen er wat af knippen. Laat wat bloesems hangen voor de vele kevertjes en vliegen die van het stuifmeel snoepen, en wat voor de bessen later in het seizoen. Een heel klein beetje bessen of bloesems zijn al geneeskrachtig. Was de bloesems niet, dan was je het geneeskrachtige stuifmeel eraf en pluk op een zonnige, droge dag, waarop de bloesems helemaal open staan, en nog niet uitvallen.
Je kunt de bloesems in het algemeen drogen aan een touwtje dat je in de keuken ophangt, maar in het geval van vlierbloesems is nog beter ze te drogen in een mandje op wat keukenpapier, het medicinale stuifmeel kun je dan ook opvangen. Droog ze binnen op een plek waar geen direct zonlicht valt. Eventuele beestjes lopen er vanzelf uit. Hussel of hanteer de bloesems zo weinig mogelijk, dan blijf de geneeskracht het best bewaard.
Tijdens het drogen gaan ze behoorlijk sterk ruiken (naar kattenpies), ik vind het te sterk en droog ze het liefst in de schuur, of een kamer waar niemand komt. Na een paar dagen is dat over, en als ze knisperen, zijn ze klaar. Overigens werkt de vlierbloesem sterker als ze niet gedroogd wordt maar direct verwerkt in een olie of tinctuur, zoals wij straks gaan maken.

Medicinaal
Wij gebruiken vandaag alleen de bloesems, maar de vlier is een echte wonderboom, niet alleen de bloesems worden gebruikt, maar ook de bessen in het najaar. Daarnaast zijn ook de takken, bladeren, schors en wortels medicinaal, maar die werken wel heftig.
Net als de brandnetel die we eerder in dit clubje behandelden is de vlier vooral reinigend en geschikt voor bijvoorbeeld een voorjaarskuur (de bloesems) en een najaarskuur (de bessen). Voor het lichaam onbruikbare stoffen worden uitgescheiden langs natuurlijke wegen. Niet alleen ons lichaam heeft het nodig zo nu en dan op te ruimen, bijvoorbeeld met een griepje wanneer de temperatuur in ons lichaam verhoogd wordt, ook insecten doen dat. Van de stadsecoloog Dik Vonk hier in Haarlem hoorde ik dat ook insecten in het voorjaar een zonnig plekje zoeken op de schors van een boom om lekker te zonnen, hun stofwisseling wordt dan gestimuleerd en onbruikbare stoffen afgevoerd. Dat kunnen wij ook doen natuurlijk.
Vlierbloesem reinigt vooral bij koude en natte aandoeningen zoals koorts en griep. Stofjes in de vlierbloesem werken verwarmend op je systeem; je gaat extra zweten, je krijgt een betere doorbloeding, slijm wordt opgelost en het werkt urinedrijvend waardoor ziekteverwekkers je lichaam sneller zullen verlaten. Het smaakt lekker en troostend.
In Israël is er een virologe Madeleine Mumcuoglu die al 25 jaar onderzoek doet naar vlierextract, en het blijkt dat het je lichaam stimuleert om antistoffen te maken tegen een achttal griepstammen. Het werkt dus veel breder dan de griepprik, die je maar werkt tegen 1 soort griep. In het laboratorium lijkt het zelfs te werken tegen HIV-cellen, maar hier is nog verder onderzoek voor nodig. In de natuurvoedingswinkel kun je het vlierextract Sambucol kopen, maar wij gaan dat natuurlijk zelf maken.
Vlierbloesem is een mild werkend kruid om het zenuwstelsel te ontkrampen. Daarom wordt het ook aanvullend gebruikt bij klachten die samenhangen met een overspannen zenuwstelsel. Ook bij besmettelijke kinderziekten zoals de waterpokken en mazelen die met koorts gepaard gaan en bij reumatische aandoeningen werkt het goed doordat het urinedijvend werkt en licht pijnstillend is. Gebruik de vlier echter niet als de patient uitgedroogd is.
Vlierbessen kun je in kleine hoeveelheden rauw eten, bijvoorbeeld een half trosje. Bij teveel wordt je er ziek van (Rosa heeft dit als kind eens meegemaakt). Dit komt door de blauwzuur, die overigens in veel etenswaren zit (zoals amandelen, lijnzaad en bonen). Als je de vlierbessen kort kookt, verdwijnt het blauwzuur direct, overigens ook bij bewaren en invriezen. Er is van alles van te maken, zoals sap, moes, wijn, siroop en jam. Bij opgravingen is gevonden dat mensen zelfs al in de steentijd vlierbessen tot moes kookten.
De inname van de schors, bladeren en wortel wordt afgeraden, al heb ik wel allerlei traditionele recepten gevonden. Schors en bladeren en dergelijke zijn meer paardenmiddelen. Zo las ik dat de binnenkant van de schors (het groene) werkt als braakmiddel wanneer je door een adder gebeten bent (of bij Mellie Uyldert, als je denkt een minnedrank gedronken te hebben). Het blad werkt sterk laxerend en vochtdrijvend: het is veiliger in dit geval de bloesems of bessen te gebruiken en het blad bijvoorbeeld alleen als middel in zalf toe te passen(in een jaargetijde wanneer er geen bloesem voor handen is). Voor de slanke lijn vond ik nog een recept van vlierwortelwijn, waarin je de wortel in kokende wijn een tijdje laat trekken. Je mag hier ook maar een heel klein beetje van nemen omdat het sterk laxerend werkt.

Recepten:

Thee van Vlierbloesem
• 10 minuten laten trekken, twee theelepels kruid per kopje
• Bij griep eventueel met citroensap erdoor of lindebloesem, dit versterkt de werking. Neem drie koppen voor het slapen gaan en klim met een kruik erbij in bed. Volgens onderzoek verkort dit de duur van griep in 90% van de gevallen met de helft.
• Bij zweren in de mond of bij keelpijn of amandelontsteking, gorgelen met thee of kruiden getrokken in warme melk.
• Als preventie tegen hooikoorts gedurende vier weken een uur voor het ontbijt een kopje vlierbloesem drinken voordat het seizoen begint. Ook voor diabetici is dit een goede kuur.
• Als compres bij vermoeide ogen of als aftershave, wel vers maken!.

20150608_164847-1Verkoudheidstinctuur
• 1/3 deel vlierbloesem, 1/3 deel gember, 1/3 deel citroengras op dubbele graanjenever, tinctuur wordt door alcohol snel in de bloedbaan opgenomen. (1/2 vaste stof, ½ vloeistof )
• Bij acute klachten, 1 a 2 druppels per uur of 5 druppels 3x daags (kinderen de helft), innemen voor de maaltijd, het wordt direct opgenomen.
• Omdat in de tinctuur de verse bloemen verwerkt worden ,werkt het veel sterker dan gedroogde vlierbloesems, de etherische olie die ook sterk werkzaam is, blijft dan beter behouden. Wij gebruiken voor de tinctuur 100% graanjenever en dat bevat 35% alcohol. (Het moet wel graanjenever zijn en niet bv van aardappel.) Na 6 tot 8 weken is de tinctuur klaar en kan hij gezeefd worden en in een flesje gestopt. Zelfgemaakte tinctuur is 8x sterker dan kant en klare, dus als je een boek een aanbeveling leest kun je minder druppels gebruiken. Voor kinderen kun je de alcohol in een glaasje water doen, na een kwartier is de alcohol dan verdampt.

Vlierzalf
• Op vlierolieinternet vond ik enkel recepten van vlierzalf met vaseline of lanoline gevonden, maar tegen lanoline (schapenvet) kan ik niet goed en vaseline blijft als een film bovenop de huid liggen en trekt niet in. Het is ook maar de vraag of d werkzame stof van vlierbloesem dan wel goed in de huid trekt.
• Ik heb dus een vlierbloesemmaceraat gemaakt, je laat dan kruiden in olie trekken. Het gaat als volgt te werk. Pluk verse droge bloemschermen (niet nat van de regen), haal de bloemetjes van de schermen af, doe ze in een schone doorzichtige fles en overgiet ze met een biologische plantaardige olie, totdat de bloemen beginnen te stijgen. Ik heb koudgeperste zonnebloemolie gebruikt, maar je kunt ook een andere neutrale plantaardige olie gebruiken. Sommige planten combineren goed met een bepaalde olie zoals olijfolie met st janskruid of roos. Je laat deze bloemblaadjes dan meerdere malen opnieuw trekken. Olijfolie, zonnebloem en sesam kunnen goed verwarmd worden, olijf en zonnebloemolie kunnen goed in de zon en sesam het best in de pan. Amandelolie bijvoorbeeld kan niet verwarmd worden.
• Laat de fles afgesloten 6 weken in de zon staan. Laat hem de eerste dagen een paar keer luchten zodat het vocht uit de bloemen kan verdampen en roer iedere dag even om met een houten of glazen staafje. Bij gebrek aIMG-20150608-WA0014an zon of tijd verwarm je de fles au bain-marie eenmaal per dag gedurende vijf dagen.
• Zeef de olie door een katoenen doek en hanteer dan de volgende verhouding: 100 ml olie, 8 gram bijenwas en 1 eetlepel karite of 10 gram bijenwas. 20 druppels etherische olie per 100 ml (1 ml is 1%).
• Eerst de harde vetten au bain marie smelten, olie erbij, druppeltest op een schoteltje, dan koud waterbad en etherische olie toevoegen en in potjes doen.
• De vlier heeft een verzachtende werking op de huis en door de ontsmettende en zuiverende werking helpt het bij kleine wondjes en infecties van de huid. Je kunt m dus gebruiken bij een schrale huid met barstjes,ruwe huid en kloven, huid die verbrand is door de zon (als aftersun), winterhanden- en voeten, en op kliene wondjes als schaafwondjes. Het zou ook helpen om zomersproeten te bleken.
Vliercider
Ingrediënten:
– 4 liter water
– 15 Vlierbloemschermen
– 2 eetlepels witte wijnazijn
– 2 citroenen of 3 limoenen in dunne schijfjes
– 500 gr suiker
Doe het water in een schone emmer, voeg daar de bloemen, de schijven citroen en de suiker aan toe en laat afgedekt 2 dagen staan. Zeven door een doek, wijnazijn erbij en bottelen. Bewaren (niet in de koelkast), na ongeveer twee weken ontstaat er koolzuur en is de drank heerlijk te drinken. Ongeveer 2% alcohol.

Vliersiroop
Ingrediënten:
– 2 liter water
– 10 Vlierbloemschermen
– 2 citroenen of 3 limoenen in dunne schijfjes
– 2 kilo suiker of 2 kilo honing
Doe het water in een schone emmer, voeg daar de bloemen en schijven citroen en laat afgedekt 2 dagen staan. Zeven door een doek in een pan en suiker erbij doen, dit laten inkoken tot siroopdikte en bottelen. Heerlijk met ijs.

Vlierpannenkoeken
Ingrediënten:
– een aantal grote bloemschermen van de Vlier
– 150 gr meel
– 100 ml melk
– 2 eieren
– snufje zout
– plantaardige olie om te bakken
Maak van het meel, de melk, de eieren en het zout op de traditionele manier pannenkoeken, doe een laagje in een goed verhitte pan op het vuur en plaats de bloemschermen met de steel omhoog in het beslag. Als het beslag gestold is en de pannenkoek moet worden gekeerd trek je de steeltjes omhoog, de bloemen blijven nu achter in de pannenkoek, draai de pannenkoek om en bak verder gaar. Lekker met ijs en poedersuiker.

taartAppeltaart met rabarber en vlierbloesem, (overheerlijk recept van Karin van der Linde): 1 dag tevoren beginnen

Ingrediënten
Vulling:
4 grote appels/ circa 8 grote schermen vlierbloesem, vers geplukt/ circa 4 grote stengels rabarber/ caramel van ca 20 gr suiker en 45 gr boter/
Voor over de vulling: 1 of 2 eieren/ room of sojaroom/
circaa 90 gr lange vingers voor op de bodem
Deeg:
Originele recept Koopmans zelfrijzend bakmeel:
300 g Koop mans Bakkers Zelfrijzend Bakmeel/ 200 g koude roomboter of margarine (kamertemperatuur)/ 160 g witte basterdsuiker/ snufje zout/ 1 ei/

Note: voor de kruidenbijeenkomst bij Marielle ca half recept gemaakt (je hebt geen rasterwerk over de taart nodig) met:
-ipv van een heel ei alleen de dooier.
-ipv witte basterdsuiker 90 gr kokosbloesemsuiker
-ipv boter gebruik ik soms half boter/ half zonnebloemolie
-over de vulling heb ik 1 ei met room gebruikt. Wil je hem smeuïger, gebruik er dan 2

Werkwijze
Dag tevoren voorbereiden:
-schil de appels en snijd in blokjes van ca 1,5 x 1,5 cm.
-haal de bloemetjes van de vlierbloesemtakjes en zet apart
-smelt de suiker, laat licht caramelliseren en voeg de boter toe. vermeng de appelblokjes met deze caramel en laat een paar minuten smoren. De appel moet heel blijven.
-laat de appels afkoelen van het vuur af, vermeng met de vlierbloesem en zet een nacht in de koelkast

Dag 2
-snijd de rabarber in kleine blokjes (0,5 x 0,5 cm): vermeng met het appelmengsel
-maak het deeg:
meng boter, suiker en zout en snijd de boter er door in kleine blokjes. Voeg het ei toe, meng. Kneed het deeg kort en maak er een soort worst van: verpak deze in plasticfolie en leg minstens 1 uur in de koelkast
-verwarm de oven voor op ca 180 C
-haal het deeg uit de koelkast, snijd het in dunne plakjes en bekleed daarmee een springvorm (a-la-Jamie-Oliver: plakjes deeg aandrukken met hand !, echt perfect !!!).
-snijd de lange vingers aan stukjes en verdeel over de bodem van het deeg
-stort het appelmengsel er overheen en egaliseer
-klop de 2 eieren los met de (soja)room: verdeel over het oppervlak, verspreid daarna door de vulling, met een vork
-plaats ca 1 uur in midden van de oven
-na 2 dagen, én in de koelkast, is de smaak eigenlijk het lekkerst: de vlierbloesem is heel aromatisch aanwezig

20150608_164749_resizedVlierbloesemazijn
Neem 3 verse bloesemschermen, 1 citroen en 1 sinaasappel in schijfjes, doe deze in een pot die men goed kan afsluiten, gier er een liter witte wijnazijn van een goede kwaliteit over en laat de pot afgesloten op een warme plaats 8 dagen staan, iedere dag even schudden. Dan afzeven en bottelen. Lekker bij zomersalades samen met een notenoliedressing.
Zoetzure vlierknoppen
Pluk onrijpe groene bloemschermen en doe deze in een grondig gewassen pot en overgiet ze met kokende azijn, voeg 100 gr suiker toe, laat de azijn afkoelen en sluit de pot. Dan twee weken laten staan en de vlierknoppen gebruiken in salades en als garnering.

Bronnen o.a.
Geert Verhelst: Groot handboek der geneeskrachtige kruiden
Le Cleune: Compendium van Rituele Planten
Herba Sanitas website, Abe de Verteller website

VLIER mythologie

IMG-20150608-WA0008“Voor de vlier moet je je hoed afnemen” zeiden onze overgrootouders nog. En als ze dat zeiden was daarin nog wat merkbaar van het buitengewone respect dat onze voorouders voor deze geneeskrachtige boom voelden. Naar de vlier kon je met al je klachten toe, als je alleen al de stam aanraakte of een klein briefje aan de boom vastmaakte, waren je klachten aan hem toevertrouwd. Niemand durfde een vlier om te hakken of het hout ervan te verbranden. Volgens het geloof was de boom met je familie verbonden en zou een verminking van de boom op hen terugslaan. Mensen werden ook begraven onder vlier, of je plantte hem juist bij je huis als je graag kinderen wilde ontvangen.
Bij de Germanen was de vlier gewijd aan de godin Freya. Later is deze godin gekerstend tot vrouw Holle in Nederland en Duitsland, vrouw Hyldemoer, Hel en nog zo wat namen in onze contreien. Vrouw Holle was een godin van het onderaardse en zowel verbonden met leven als dood. Ze zorgde als een moeder aarde voor de wortels en zaden in de grond tijdens de winter, maar ook was zij de doodsengel die gouden hemelrozen langsbracht voor het kind dat sterven moest.
vrouw-holleHet sprookje van vrouw Holle kun je uitleggen als een sjamanistisch sprookje, over het neerdalen van de ziel via een put in het onderaardse, waar je beproevingen moet doorstaan en een beangstigende figuur ontmoet met lange tanden. Wie groeien wil, moet soms diep zinken. Het meisje uit het verhaal zit te spinnen naast de put en prikt zichzelf, haar bloed kleeft aan de draden en de spoel valt in het water, ze springt in de put, haar levensenergie (gesymboliseerd door het bloed aan de klos) achterna, in de onderwereld wachten haar vier beproevingen die alle te maken hebben met het drievoudige aspect van de godin als maagd, moeder en oude vrouw.
Als maagd plukt zij de bloemen van het veld: de genietingen van de jeugd mag ze ontvangen. Ze plukt de appelen op het moment dat ze rijp zijn, niet eerder, en ontdekt haar vrouwelijkheid en seksualiteit. Daarna is ze geen maagd meer en mag de broodjes uit de oven halen, zij mag de kinderen ter wereld brengen. Dan ontmoet zij vrouw Holle en schrikt van haar lange tanden. Vrouw Holle is een godin, eigenlijk is dit een van de weinige sprookjes waarin een godin voorkomt. Ze heerst over de holle wereld, die je volgens het volksgeloof kunt betreden door holle bomen zoals de vlier, of via bronnen en putten. Je moet het niet letterlijk zien als een grot onder de grond, maar als een geestelijke wereld die je betreedt als je zonder lichaam bent.
Vrouw Holle vertegenwoordigt de fase van de oude vrouw, de winterperiode van je leven. En deze periode is het net zo goed waard om geleefd te worden als de gouden tijd van de jeugd. Het meisje reinigt het huis van vrouw Holle, door je huis te reinigen raak je je oude hechtingen en trauma’s kwijt, ze schudt het kussen op om het te laten sneeuwen, hiermee kun je de veren loslaten die je niet langer nodig hebt. Als het meisje dan de roep voelt een nieuw leven te beginnen, krijgt zij de haar toebedeelde levensenergie uitgereikt: het goud waarmee zij haar nieuwe leven na de dood kan betreden. De haan, (de vogel die de dageraad, het begin van de nieuwe dag aankondigt), roept: “Kukeleku, onze gouden jonkvrouw zien we nu”. Het meisje volgde continu haar eigen levenslot en er wordt daarvoor beloond. De nare stiefzuster wordt bedekt met pek, die er niet meer af gaat. Zij wordt beloond met pech in haar nieuwe leven.
Het verhaal doet een appèl aan je, om je eigen levensverhaal te volgen: je bent alleen gehoorzaamheid verschuldigd aan je eigen levensdraad, de godin in al haar levensfases, en niet aan de maatschappij of je familie.

Misschien een goed idee om daar even op te mediteren. Als we allemaal een vliertakje plukken en daarop mediteren komen er velen van ons clubje beelden van overvloed en volheid, fijne herinneringen aan de kindertijd en het beeld van gezonde longen en keel naar boven, en bij een persoon de vrijheid geassocieerd met het flierefluitje.

Vlier Biologie

20150608_165047-1-1_resized

De Vlier (Sambucus Nigra)

Als je in de maand juni goed om je heen kijkt waar je de vlierbloesem ziet, en een mentaal plaatje in je hoofd maakt, dan weet je in de herfst ook goed waar de veel onopvallender bessen hangen. De vlier zaait zichzelf talrijk uit door de zaadjes die de op de bessen verkikkerde vogels overal uitpoepen. Zelfs bovenop muren, tussen tegels.. In mijn achtertuin bloeit er eentje tussen de kamperfoelie (zie foto hiernaast). Dat verschijnsel heet een epifyt. De boom zal de grond nooit raken en in het volksgeloof is hij daarom voorzien van magische kwaliteiten net als de maretak.
Het is een nog beter idee om een van de vele vlierzaailingen gewoon te laten groeien in je eigen tuin zodat je ten volle kunt genieten van alles wat deze boom ons geeft. De vlier groeit graag op grond die kunstmatig vruchtbaar gemaakt is, zoals in onze tuinen, of naast het konijnen- of kippenhok, bij de uitgespoelde mest. Zelfs bij woningen uit de steentijd zijn sporen van vlierbomen naast de bebouwing teruggevonden. Groeiden de vlieren daar vanwege de mest, of omdat de boom zo’n uitstekende huisapotheek is? In ieder geval is de vlier al duizenden jaren bij de mens, en dat maakt hem tot een van de meIMG-20150608-WA0004est gebruikte en best onderzochte bomen.
De takken kunnen wel 1 meter per jaar groeien, maar de boom zelf wordt niet zo heel oud, enkele tientallen jaren. Als hij eenmaal bloeit, groeit hij niet verder de hoogte in en vaak zie je dat de boom kale takken krijgt aan de bovenkant als hij oud wordt, en van binnen ontstaat er een holle ruimte, waar op zich weer allerlei symboliek aan verbonden is. Op sommige oude exemplaren groeit het judasoor in de herfst, een lekkere paddenstoel die in de Chinese keuken wel gegeten wordt, en er uitziet als een menselijk oor, maar dan zwart. In de duinen, bij al die verweerde vlieren zie je ze vaak.
Let even op dat je de juiste plant voor je hebt, als de plant er wat anders uitziet, kleiner is, glanzende bladeren heeft of sterk geveerde bladeren, of bloesem in tuiltjes heeft of rode bessen ipv zwarte bessen heeft heb je mogelijk met een bergvlier of kruidvlier te maken en die zijn giftig. Ik heb ze echter maar zelden gezien, en het valt gelijk op dat er iets anders is. Ruik maar aan de bloemen, dit is onmiskenbaar de gewone vlier. Er zitten bijna wel zo’n 80 bloempjes aan de platte schermen en de zwarte bessen gaan hangen als ze rijp zijn.

Hoe zit het dan met MEST?

uitmesten
Vroeger had je alleen potstallen, mest en stro werd dan een winter lang door de schapen- en koeienpoten gemengd op de bodem van de stal en kon gerijpt het land weer opgereden worden. De rijpingsbacteriën produceren antibiotica voor de plant, vitaminen en enzymen. Tijdens het rijpingsproces worden zelfs stoffen als dioxinen, hormonen en landbouwgiffen helemaal afgebroken.

Bij de gangbare veeteelt wordt alle mest afgevangen, de dieren poepen in een rooster en het wordt opgevangen en luchtdicht in tanks bewaard. Nu er geen lucht meer bij kan gaan er andere bacteriën aan het werk. Met dezelfde input aan mest gaan er nu in plaats van rijpings-,rottingsbacteriën aan de het werk. En zij maken geen gezonde vitamines maar giftige gassen als alcoholen, zoutzuur, methaan, ammoniak. Deze gassen verdampen in de atmosfeer, en met het inspuiten van de gier in de bodem verdrinken de dieren in de bovenste laag van de bodem.
Wat zonde vind ik dat: vervuiling in plaats van voeding. Maar het is wel hoopvol te weten dat het ook anders kan: door alle mest te laten rijpen, oftewel composteren, kan het onze aarde juist tot voedsel dienen.

Misschien gaat het wat ver dat ik dit nu zeg, maar ook onze menselijke mest (met een woordspeling ook wel menst genoemd), wordt aan een rottingsproces onderworpen doordat het met water wordt weggespoeld. Door de waterzuivering wordt het wel uit ons water gezeefd maar toch komen er stoffen als medicijnen in ons oppervlaktewater terecht. Ook menselijke mest kan heel schoon gecomposteerd worden waarbij alle medicijnresten en ziektekiemen worden geneutraliseerd.

In het door aardbevingen geteisterde land Haiti is geen geld om riHaiti-SOILolering aan te leggen. Daarvoor in de plaats zijn er nu composttoiletten aangelegd. Ze zijn volkomen reukloos, na iedere toiletgang wordt er een handje houtsnippers bijgevoegd. De compost die hier vandaan komt wordt gebruikt om de zeer verarmde landbouwgronden in Haiti weer tot leven te wekken. Nu zie je hoe er in geval van nood ruimte is voor heel vernieuwende initiatieven.

Tip: Kijk naar de documentaire Soil Haiti op YouTube!

Wat leeft er allemaal in onze BODEM

HetBodemvoedselweb250Een maand geleden heb de gratis tweedaagse cursus over het leven in de bodem van Marc Siepman bezocht( zie http://www.humisme.nl). Ik was zo verrast om te zien wat er allemaal in de bodem leeft en hoe mooi het allemaal op elkaar is afgestemd, dat ik dit graag met jullie wil delen.
Wat er zich allemaal onder onze voeten afspeelt is nog grotendeels onbekend. Het is wonderlijk om je te realiseren dat in 1 theelepel tuinaarde al zo’n 100 miljoen bacteriën zitten, een paar meter schimmels, duizenden protozoa (eencellige beestjes als pantoffeldiertjes) en een paar dozijn aaltjes.
De plant heeft deze bodembeestjes nodig en bedankt ze door via zijn wortels wat van zijn kostbare suikers en eiwitten uit te zweten. Ook als de plant afsterft of zijn blaadjes laat vallen in de herfst geeft hij voeding aan de bodem. Schimmels en bacteriën knippen al het dode plantenafval in zeer kleine stukjes en maken het in de vorm van mineralen en vitamines weer beschikbaar voor de planten. De kringloop is rond!
Schimmels_houden_de_bodem_bij_elkaar_European_Atlas_of_Soil_BiodiversityDe bodembeestjes zorgen niet alleen voor voedsel, ze vormen als het ware ook de bloedsomloop van de bodem. Met hun lange draden vergroten schimmels het worteloppervlak van planten met een factor 7000. Zo kunnen ze er ook voor zorgen dat te hoge concentraties aan voedingsstoffen worden afgevoerd naar plekken waar er te weinig van zijn. En bacteriën maken een soort superlijm (vergelijk het met het tandplak in je mond) waarmee ze bodemdeeltjes aan elkaar plakken. Hierdoor kunnen de voedingsstoffen niet bij de eerste de beste regenbui uit de bodem spoelen. Op het plaatje hiernaast zie je die superlijm in actie.

Bij aaltjes denken we al snel aan die plaagbeestjes die de wortels van onze planten opeten. Maar er bestaan wel meer dan 25.000 soorten aaltjes waarvan het schadelijke wortelaaltje er maar eentje is. Overigens helpen Afrikaantjes en Goudsbloemen goed tegen deze wortelaaltjes: de wortelaaltjes vinden de wortels van deze planten onweerstaanbaar lekker. Ze dringen de wortel in maar kunnen er niet meer uit.

Maar er zijn ook aaltjes die sDrechslerella_anchonia_European_Atals_of_soil_biodiversitylakken eten. En roofaaltjes en schimmels eten aaltjes. Op de foto zie je een aaltje (je ziet nu hoe die aan zijn naam komt) die door een schimmeldraad als het ware wordt gewurgd, de koolstof uit het aaltje voorziet de schimmel van zijn behoefte daaraan.

Als het leven in de bodem in balans is, kunnen plaagdieren dus nooit de overhand nemen.

Klimop in de geneeskunde

image002Geschiedenis van de geneeskunde
In de Oudheid werden bladeren en bessen van klimop wel gegeten om het bacchisch genot te vergroten, maar dit werkt wel hallucinogeen en geest en spieren raken in een soort verstarring. De bessen van klimop zijn echt wel giftig en eigenlijk alleen lekker voor de vogels die er in de vroege lente van genieten.
Bij de Romeinen heeft Plinius de oudere al uitgebreid de tegenstrijdige geneeskrachtige toepassingen van de klimop beschreven. De plant stoort enerzijds de geest maar heldert hem anderzijds als je teveel alcohol gedronken hebt. Inwendig gebruikt is het sap schadelijk voor de spieren maar uitwendig is het wel overal goed voor. Klimop verzachtte hoofdpijn, en was goed voor de milt als het gedronken werd. Klimop bessen ingenomen met mede verdreven de wormen. Het sap van de wortels kon je op spinnenbeten smeren. De gom die uit klimop stengel vloeit werd gemengd met azijn en gebruikt als mondspoeling om de tanden gezond te houden.

In de Middeleeuwen werd klimop nog steeds als inwendig geneesmiddel gebruikt. Rembert Dodoens, de beroemde lijfarts van Maximilian II aan het Oostenrijkse hof en doctor in de medicijnen in Mechelen uit de 16 eeuw had de volgende recepten met klimop:
Als je de bladeren in wijn liet weken konden ze etterende wonden en zweren genezen en ook brandwonden. Als je ze in azijn liet weken kon je ze bovenop een verstopte milt leggen. En als je het sap van de bladeren (het werd toen Veyl genoemd) door de neus ophaalde konden taye fluymen ende andere couwe vochticheden waar de herssenene mee verladen sijn eruit trekken. Als je hetzelfde sap in de oren deed hielp het tegen vloeien van vochticheden uit de oren. Je kon ook klimopsap mengen met rozenolie en dit op het hoofd smeren bij hoofdpijn. Als je vijf klimopbessen liet weken in rozenolie met daarin de bast van granaatappel dan: vergaen die pijne en weedom van den tanden.

Abraham Munting uit de 17e eeuw raadde aan het sap van klimopwortel met azijn gedronken te drinken bij spinnenbeten. Of zelfs‚ de jonge takken met honing ingestreken en in de baarmoeder gestoken, bevorderen de menstruatie en drijven het embryo uit.

Al deze verhalen hebben anekdotische waarde en het spreekt voor zich dat je die nu niet zomaar meer kan navolgen.

Werkzame stoffen
In klimop zitten veel flavonolglycosiden. Flavonolen zijn de stoffen die de kleur van een plant bepalen, zoals bijvoorbeeld de anthocyanen bij rode druiven. Ze werken voornamelijk als anti-oxidanten, en kunnen dus schadelijke effecten van agressieve moleculen (bij oxidatie-verbranding) op onze cellen neutraliseren. Glucosiden zijn een bepaalde suiker/glucose verbinding.
De voornaamste werkzame stof in klimop zijn de saponinen, een van de specifieke saponinen voor klimop heet hederine (naar hedera). Saponinen worden ook wel zeepstoffen genoemd; het zijn schoonmakende, antibacteriële en schimmelwerende stoffen; dat is de reden dat klimop veel voor uitwendig gebruik wordt ingezet. Saponinen zitten bijvoorbeeld ook in paardenkastanje: als je in een hevige regenbui onder een kastanjelaan loopt, dan kun je het zeepschuim op de grond zien liggen. Misschien zou je het voor je was ook kunnen gebruiken (dat is een experiment later).

Uitwendig gebruik
Klimop is huidprikkelend; het verhoogt de doorbloeding van de huid. Het werkt bloedvatverwijdend en bloedsomloopbevorderend. De saponinen in klimop bestrijden bacteriën, schimmels en parasieten. Verder is het pijnstillend voor oppervlakte zenuwen in de huid en werkt klimop ontzwellend. Looistoffen in de klimop zorgen voor een samentrekkend effect wat goed is voor wondheling; bovendien stimuleert deze plant de vorming van nieuwe huid.

Ik heb ook wat recepten verzameld…

Recepten uitwendig gebruik
Klimopvoetenbad tegen voetschimmel
Een ruime hand verse klimopbladeren of twee eetlepels gedroogd blad overgieten met een liter koken water en 10 minuten laten trekken. Dan 5 liter water toevoegen en een voetenbad maken. 10 tot 20 minuten je voeten in het water houden en dit dagelijks herhalen tot een week nadat de eczeem verdwenen is.

Klimoptinctuur bij bijen/wespensteken, steekvlieg
In het najaar wemelt het van de bijen en zweefvliegjes bij de bloeiende klimop. Mijn dochter dacht zelfs al dat we een bijennest in de achtertuin hadden omdat ze zo hard aan het zoemen waren met z’n allen. Nu is het zo dat klimop ook ontzettend goed werkt bij bijen en wespensteken en ook bij paardenvliegen.
Gebruik de verse jonge bladeren die aan het begin van een bloeiende scheut zitten of/en evt de jonge bast voor de tinctuur, ratio 1 blad :4 alcohol. Ook puur gebruiken bij bijen- en wespensteken of eventueel verdund in een kompres met zout water/tinctuur op de steek leggen.
Als je nu in het bos bent en je wordt gestoken en je hebt je flesje niet bij je… pluk dan snel wat klimopblad en jonge bast. Wrijf het fijn en wrijf op de gestoken plek. Vaak is twee keer insmeren genoeg!

Klimopblad in azijn/citroensap tegen eksterogen en likdoorns
Laat een paar Klimopbladeren een paar dagen weken in Appelazijn, of 2 tot 3 uur in citroensap, dat gaat veel sneller. Laat dan de voeten eerst flink lang weken in warm water en bind dan 2 tot 3 bladeren op de likdoorn. Herhaal deze behandeling net zo lang totdat de likdoorns zacht genoeg zijn om verwijderd te worden.

Klimopkompres bij brandwonden en etterende zweren
Laat een ruime hand vers klimopblad (10 gram) koken in twee liter water. Klein beetje laten afkoelen en de bladeren uitspreiden op een vierkant verbandgaas en dit aanbrengen op de brandwond of etterende wond. Bewaar de rest van het water in een fles om de te spoelen en wassen. Het afkooksel kan ook gebruikt worden om de haren te spoelen bij hoofdluis!

foto 4Klimopzalf
Te gebruiken op bijen en wespensteken en steken van paardenvliegen (muggen niet), ook bij brandnetelallergie. Ook te gebruiken bij cellulitis (drink dan ook veel brandnetelthee). De klimop bevordert de doorbloeding en de afvoer van vet/afvalstoffen. Ook bij een droge huid, kloofjes, huiduitslag zoals bv schurft en eczeem helpt het ook. Je kunt het ook op je hoofd smeren bij hoofdpijn met krampen.

Doe in een potje kleingesneden of gekneusd klimopblad, overgiet dit met zonnebloem- of olijfolie. Laat het 3 tot 6 weken staan in de zon of op de verwarming. Roer de eerste weken iedere dag. Zeef het af en voeg 1/3de sesamolie toe dan masseert het lekkerder.

Je kunt ook 100 ml olie au bain-marie opwarmen met daarin fijngesneden of gekneusd klimopblad. Het mag absoluut niet bakken dus heel zacht opzetten. Minstens een uur op laten staan. Dan afzeven, af laten koelen en sesamolie toevoegen.

Zalf recept:
150 cc olie
12 tot 15 gram bijenwas
een koffielepel tinctuur
evt etherische olie (bv tea tree)

Olie verwarmen au bain marie, bijenwas erin oplossen, als de vloeistof helemaal helder is in koud waterbad. Roeren terwijl de zalf troebel begint te worden. Dan de tinctuur erbij en snel in schone potje gieten.

Zalf tweemaal per dag insmeren.

Klimop-citroenmelissezalf
Bij voetschimmel kun je ook een tinctuur van citroenmelisse toevoegen (citroenmelisseblad oogsten bij droog weer en op alcohol van dubbele graanjenever zetten) aan het klimopmaceraat wanneer je zalf maakt, er is dan nog een gecombineerde werking.

Samenvattend:
Klimop werkt goed bij..
• Artritis, spierpijn, ischias
• Zenuwpijnen, kiespijn, hoofdpijn
• Cellulitis (vetafbraak)
• Moeilijk genezende zweren, etterende wonden, lichte brandwonden
• Huiduitslag, eczeem, beten van bijen en wespen en paardenvliegen, schurft, luizen, schimmelinfecties
• Droge huid: kloven, barstjes en eczeem
• Eksterogen, likdoorns, wratten.
Niet gebruiken voordat je de zon ingaat, dan heb je verhoogde kans op verbranding.

Inwendig gebruik
Klimop kan wel inwendig gebruikt worden maar dan in een heel lage dosering. Om je een idee te geven: Als 2 kleine klimopblaadjes overgiet met 1 liter kokend water heb je een thee. Wij hebben het in het kruidenclubje geprobeerd. Het werkt zeer sterk, 1 slokje van een liter kokend water met twee kleine blaadjes erin had bij mij het effect dat ik heel ontspannen werd en waarbij mijn mond van binnen heel slap werd en ik met moeite nog kon praten, van anderen hoorde ik dat de oog-hand-coordinatie moeilijk ging, van nog iemand anders dat ze er goed op had kunnen mediteren. Bij overdosering worden de slijmvliezen te sterk geprikkeld en is er kan op diarree, overgeven en huiduitslag. De klimop mag dan ook niet vrij in de winkel verkocht worden (ik vraag me af waarom je het in de winkel zou kopen als het op iedere hoek van de straat groeit?), maar mag wel voorgeschreven worden door fytotherapeuten.

Klimop werkt wel zeer goed bij chronische luchtwegaandoeningen zoals bronchitis en astma en bijvoorbeeld kinkhoest.
Het zorgt ervoor dat de bronchieën meer slijm uitscheiden en dat dit slijm ook sneller wordt opgelost. Bovendien werkt het ontkrampend op de luchtwegen. Je kunt dan ook klimopzalf op de borstkas smeren dat is wat veiliger en aangenamer dan  klimop innemen.

  • Bronnen:
    Geert Verhelst – Handboek
    Marjanne Huising – Kruidenwijsheid
    DeCleene/Lejeune – Compendium van rituele planten
    A.Vogel – De kleine dokter
    Gonnie van Elteren van Herba Sanitas
    Penelope Ody – Complete Medicinal Herbal

Klimop in de mythologie

De klimop had in de oudheid een hoge sacrale waarde als doorlevende plant, als andere planten die ook hun bladeren niet verloren in de winter symboliseerde het, het altijddurende leven, dood en wederopstanding ofwel de onsterfelijkheid. Als zodanig was de klimop gewijd aan verschillende vruchtbaarheids- en vegetatiegoden in de oudheid, ik zal er een aantal bespreken.

osirisOsiris in Egypte

Osiris was de god van de zon, de landbouw en de gezondheid, zijn gemalin Isis spiegelde hem als de godin van de maan, landbouw en geneeswijzen. Zijn slechte broer Seth, god van de woestijn, was jaloers op Osiris. Met een list kreeg hij Osiris zover om in een sarcofaag te stappen, hij deed snel de deksel op de sarcofaag en liet hem de Nijl afzakken. Pas bij Byblos, in het tegenwoordige Libanon, spoelde de sarcofaag aan land en daar kon Isis Osiris’ lichaam weer tot leven wekken. Een tweede keer liep het minder goed af: Seth sneed Osiris lichaam in 14 stukken en verspreidde ze over het land. Ook nu kwam Isis hem te hulp, ze zocht alle stukken bij elkaar en heelde ze, behalve zijn phallus want die was opgegeten door de vissen. In een andere versie herbegraaft ze Osiris lichaamsdelen en raken zijn levenskrachten daarmee verspreid over het hele land. Osiris komt nu niet meer terug in het land van de levenden maar wordt god van de onderwereld. De klimop is zijn attribuut.

attisAttis in Phrygie

Een andere vegetatiegodheid die de klimop als attribuut had was Attis. Dat was in Phrygie, een koninkrijk in Anatolie, nu midden Turkije. Attis was een boomgod die stierf en weer verrees. Hij werd geboren uit de maagd Nana, die door een amandelbloesem of granaatappel in haar boezem te steken, bevrucht werd en het kind Attis baarde. Ook de moedergodin Cybele werd wel als zijn moeder gezien. (Beiden figureren links op de afbeelding.) Hij ontmande zichzelf en bloedde dood in het bos om later als de eeuwig groene denneboom te verrijzen. Zijn volgelingen, de Galli, waren eunuchen en droegen klimop tatoeages. Ze hielden extatische erediensten in de lente: op 22 mei werd er een denneboom omgezaagd in het bos en die werd de tempel ingedragen en geeerd als een heilige, hij werd versierd met draden wol en met viooltjes, na een drie dagen lange extatische dans werd de stam ook overgoten met bloed van de tempelbroeders, die zich openreten met potscherven en waarbij sommigen zichzelf ook ontmanden, en hun phallusdoor de open deuren in een van de huizen uit de buurt wierpen als offer om Attis kracht te geven voor zijn wederopstanding.

IMG-20150111-WA0000Dionysos (Bacchus) in Griekenland (Rome)

Nog bekender bij ons is de mythevorming rond Dionysos, ook een vegetatiegod, god van vruchtbaarheid, en van wijnbouw. Zijn volgelingen zijn de maenaden, bezeten vrouwen die zich vol extase overgeven in orgieen en daarmee één worden met de god. Door het drinken van wijn kon je een onsterfelijk gevoel bereiken, een staat van goddelijkheid waarbij je je ego overboord gegooid had.

De attributen van Dionysos en zijn gevolg, waren de krans van klimop of wijnranken, de wijnbeker en de thyrsusstaf, tijdens onze bijeenkomst hebben we er ook een gemaakt! In het Middellandse Zeegebied werd als stok de holle stengel van de reuzenvenkel gebruikt, omwonden met een lint en klimopranken, en gekroond door een denneappel. Wij gebruikten een gedroogde Bereklauw. Het is een symbool voor vruchtbaarheid, de holle stengel stond voor de schacht met een zaadbal erbovenop. Tijdens de bacchische dans werd de staf overgegooid, met de hand opgevangen met de voet, enzovoorts. De maenaden doopten de thyrsus ook wel in honing. In de moderne hekserij wordt de thyrsusstaf ook gebruikt voor drawing down the moon-rituelen, waarbij de priesteres in trance de godin in haar lichaam laat neerdalen en voor haar spreekt.foto 2

De klimopkrans van de bacchanten zorgde ervoor dat of de volgelingen minder snel dronken werden, maar in plaats daarvan juist een profetische extase konden bereiken. Het dragen van kransen (ook wel corona’s) was in de oudheid zeer algemeen. De kransen gaven de magische krachten van het plantensap door aan de mensen met een verheven functie zoals priesters of koningen. Het werd gedragen bij feesten zoals het bloemenfeest eind februari, bruiloften en feestmalen en drinkgelagen. Of bij dieren die geofferd werden. Ook in de verhalen rond Dionysos komt de klimop voor. Bij Dionysos geboorte, hij werd geboren uit een buitenechtelijke escapade van Zeus met de nimf Semele, groeide er snel een klimop om hem heen zodat de jaloerse Hera, de gemalin van Zeus hem niet kon zien. IB-Dionysus KleophradesTijdens een tocht over zee naar Naxos straft Dionysos de piraten die hem tot slaaf willen maken door hun roeispanen in slangen te veranderen en het schip te laten vastlopen in een woud van klimopranken. De piraten die tot wanhoop gedreven zijn springen van boord en veranderen in dolfijnen. Thor en klimop Ook de Noorse god Thor, god van donder en bliksem, en daarmee ook een grote vruchtbaarheid gevende kracht, die regen naar de aarde stuurde en ervoor zorgde dat alles kon groeien, heeft klimop als symbool. Bronnen:

  • Frazer –The Golden Bough
  • DeCleene/Lejeune – Compendium van rituele planten

Smeerwortel recepten

IMG-20150111-WA0005Gebruik als medicijn
Bij de oude Grieken 2000 jaar voor Christus werd de smeerwortel al geroemd om zijn helende eigenschappen bij botbreuken en wonden. Plinius de oudere heeft een recept opgeschreven waarbij de wortel tot een massa wordt gekookt en op de wonde wordt gelegd bij wijze van pleister.
De Britse kruidengeneeskundige Culpeper uit de 17e eeuw liet bij wijze van experiment wat stukken vlees samen koken in een pan met smeerwortel, de stukken vlees klonterden weer aan elkaar tot  klomp!
Bij tepelkloven werd er een stuk uitgeholde wortel op de tepel gelegd. En een smeerwortelblad voor de huwelijksnacht zou een gescheurd maagdenvlies helen.

De smeerwortel bevat looistoffen, choline, allantoine, slijmstoffen en kiezelzuur, en alkaloiden. Daarmee is het vulneratief (wondhelend), slijmvormend, adstringens (doet de bloedvaatjes samentrekken) en expectorans (hoestmiddel).

Vroeger werd het wel gebruikt bij hoesten en bronchitis, menstruatieproblemen, hoge bloeddruk en als middel om het bloed te zuiveren. Daar hebben we nu geschiktere middelen voor. De smeerwortel wordt tegenwoordig vooral gebruikt bij alle aandoeningen die te maken hebben met de huid: spieren, pezen, gewrichten en botten. Er is geen enkele andere plant die zoveel allantoine bevat!
Allantoine prikkelt beschadigd weefsel tot het maken van nieuw weefsel. Het stimuleert de celdeling en gaat ontsteking tegen. Het is dus goed tegen kneuzingen, botbreuken, blauwe plekken, spierpijn, frozen shoulder, chronische gewrichtsaandoeningen als fybromyalgie, artritis en artrose, reuma, rsiklachten/muisarm. Ook preventief voor voor of na het sporten.
Het bevordert de heling van wonden, en werkt tegen littekenvorming. Gebruik het niet bij diepe wonden, doordat smeerwortel zo krachtig werkt is er kans dat aan de oppervlakte de wond al versneld geneest, terwijl er van binnen abcesvorming kan optreden.

Kompres met gedroogd blad
Mousseline zakje, met daarin verwarmde/water gedroogde smeerwortelbladeren. Pureren met staafmixer lavendelpoeder (kalmerend). Evt compressiebandage eroverheen. Of invriezen.

Vers blad kompres
Verse smeerwortelbladeren in plastic zakje doen, platwalsen met de deegroller en dan met keukenplastic en verband op de aangedane plek doen. (Blad is wel ruw evt laagje katoen
er tussen.)

Wortelkompres
Of verse wortel direct raspen op katoenen doekje en dan verband eroverheen, dit werkt zeer goed bij acute klachten zoals verzwikking, kneuzing, blauwe plek, ernstige pijn bij artritis en artrose. Bewaar speciaal daarvoor een wortel in een plastic zakje met wat aarde erbij tegen het uitdrogen in je koelkast. Vervang de wortel iedere drie maanden. Vervang het kompres eenmaal per dag.

Gedroogde wortelkompres
Gedroogde wortel in vijzel fijnstampen en aanlengen met kokend water.

Smeerworteltinctuur
Wortelstukjes op dubbele graanjenever en drie weken laten trekken.

IMG-20150111-WA0010Smeerwortelzalf (Recept van Saskia Nieboer, De Groene Zon)
100 gr in stukjes gesneden smeerwortel, 150 cc sesamolie (koudgeperst), 15 gram bijenwas, 1 theelepel smeerworteltinctuur, etherische olie: 12 dr rozemarijn, 12 dr cederhout, 6 dr pepermunt

min 45 min wortels verwarmen in de olie, liever nog een nacht laten trekken. Bijenwas au bain marie in een glazen schaal laten smelten. Smeerwortelolie zeven door doek, roer de olie bij de bijenwas en wacht tot de bijenwas is opgelost. Als de vloeistof helder is, de glazen schaal in een koudwaterbad plaatsen en blijven roeren. Voeg als het troebel wordt de tinctuur toe, als het lauwwarm is etherische olie erbij en dan snel in schone potjes schenken.. Blijft 1,5 tot 2 jaar goed buiten de koelkast.

Gebruik in de keuken
Het blad is heel gezond en bevat Vitamine A, Riboflavine (B), mangaan, ijzer, vezels, selenium en magnesium en potassium. Pluk de jonge bladeren en bladknoppen. Let wel, eet het niet te vaak, dan weet je zeker dat het veilig is (zie bij Smeerwortel – hoe te gebruiken!

Comfrey leaf lemonade fritters van Monica Wilde
jonge bladeren en bladknoppen
50 gr bloem
50 gr maizena
100 ml sodawater of gemberbier
zonnebloemolie/sesamolie (9:1)
Blaadjes in beslag dopen en bakken als pannenkoekjes.

Hommelwortelsoep van Marjanne Huising
gesnipperde ui in boter bakken, bloem erbij, daarna bouillon, 2 handen fijngesneden smeerwortelblad zonder stengels. 30 minuten laten sudderen. Van het vuur halen en een paar uur laten trekken. Dan opwarmen en serveren met dot kwark/geraspte kaas/uitgebakken spekjes.

Vroege Lente-tempura
beslag van 2 koppen volkorenmeel, 1 tl arrowroot, ei, zout, 1 liter olie:
met smeerwortelblad, dovennetel, fluitekruid, paardebloemblad, schijveb pompoen, winterwortel, goudreinet en uien

Pompoentaart met smeerwortelblad
deeg: 2 koppen volkorenbloem, halve kop olie, zeezout en ijswater
vulling: 3 koppen gekookte pompoenmoes, 2 gesplitste eieren, halve kop melk, 1 gebakken ui, 1 kop jong smeerwortelblad, zout, tamari, gemberpoeder
deeg kneden, uitrollen halve cm dikte in bakvorm, inprikken met vork
pompoen in blokjes gaarkoken en pureren
Alles door pompoenpuree, behalve de eiwitten stijfkloppen en op het laatst erdoor heen. Deeg 15 min op 200 graden, daarna met vulling nog 10 minuten op 250.

Gebruik in de moestuin
De afgestorven bladeren van de smeerwortel geven veel plantenvoeding af aan de grond. Je kunt de bladeren 4 tot 5 maal per jaar afknippen en door andere plekken van de moestuin mengen. Gewoon vers, zelfs nog zonder dat ze gecomposteerd zijn. Ze verworden snel tot een vloeistof. Ze binden stikstof en potassium uit de grond en maken het beschikbaar voor andere planten. Vooral onder fruitstruiken en bij de aardappelen, planten die veel voeding nodig hebben, zijn ze nuttig. Gooi alleen de bladeren en geen bloemen op de grond, want bloemen kunnen zich gaan uitzaaien. In de bladeren zit zelfs drie keer zoveel potassium als in koeienmest. Daarom verbeteren ze compost en grond. Laat ze ook gewoon onder bomen groeien.
Smeerwortelgier

Gier maak je door de bladeren 4/5 weken in een jerrycan met regenwater te laten trekken. 15:1 verdunnen en aan de voet van planten gieten om ze bij te voeden op een vochtige dag. De gier stinkt wel behoorlijk.

Smeerwortel plukken

Wildplukethiek

Voor permaplukken, oftewel het vernieuwbaar plukken van wortels, gelden de volgende aanwijzingen.
Hou je wildplukgebied ook voor jezelf en vertel het niet aan anderen, zodat je zelf in de gaten kunt houden hoe de planten binnen je gebied zich weer regenereren.

Hoe plukken

Bij het oogsten van smeerwortel is een riek handig, dan kun je je wortel tenminste redelijk ongeschonden uit de grond krijgen. Met een schepje lukt dit je niet. Bij uitgedroogde grond lukt dit ook niet goed, zoek dus een vochtig plekje op, langs de waterkant bijvoorbeeld. Bij mij ging de eerste keer oogsten van de wortel niet helemaal goed. Tijdens een fietstocht had ik net een weidje dat barstensvol smeerwortel stond ontdekt. Hier zou ik wel wat van kunnen nemen dacht ik! Toen ik een paar dagen later gewapend met een schepje terugfietste stonden er ineens schapen in de wei. Ik wilde me niet laten kennen en klom met mijn zijden rokje over het prikkeldraad. De schapen hadden ineens wel erg veel interesse en kwamen op mij afgestormd. Ik vond het eerst wel leuk totdat eentje zich toch wel erg met mijn schepje bleef bemoeien. Toen ik een stukje verderop wilde proberen kreeg ik opeens een stoot in mijn rug van hem. Was het helemaal geen schaap, maar een ram!

Gelukkig vond ik er vlak bij mijn tuin nog veel meer. Sommige planten hebben een penwortel (zoals bv een winterwortel): als die eruit is gaat de plant dood. Veel een-en tweejarige planten hebben een penwortel. Meerjarige planten die zichzelf vermeerderen met worteluitlopers vermeerderen zich weer als er maar een klein stukje wortel in de grond achterblijft. Dat duurt dan wel weer een tijd. Toen ik daarom mijn wortel ging oogsten heb ik niet de hoofdwortel geoogst maar van een paar planten de zijwortels. Deze moeten echter al wel een halve vinger dik zijn en zwart aan de buitenkant.

Wanneer plukken

De wortels zijn het krachtigst in voor en najaar omdat de kracht van de bladeren dan naar de wortels trekt.

Kijk ook even of de plek waar je plukt niet al te vervuild is, een indicator is bijvoorbeeld veel algengroei in het water. Als het schoner is zijn er meer dieren en ook korstmossen. Pluk niet uit de berm van een drukke weg.

Wortels kun je drogen, voor het drogen al in stukjes snijden. Smeerwortels worden keihard als je ze droogt. Voor eventuele kompressen kun je ze daarom wel zo’n drie maanden in je koelkast bewaren, met wat aarde in een plastic zak.

Oogstritueel

Tip, doe een oogstritueel. Vertel de plant dat je goed voor de oogst zal zorgen en offer een stukje (bij voorbeeld op een altaartje in je tuin, of leg een bloemetje of blad in een vormpje of met een mooi steentje neer op de plek waar je geoogst hebt.) Bij wortels kun je wat stukjes wortel verspreiden en weer in de grond stoppen, dan help je de plant ook weer verder..